από τον Διονύση Σιμόπουλο. Επίτιμο Διευθυντή του Ευγενιδείου Πλανηταρίου.

«Πλειάδες, που προπορεύονται μπροστά του στον ουρανό, πέφτουν στη θάλασσα για να του ξεφύγουν.»

Η φαινόμενη έκταση που καλύπτουν οι Πλειάδες στον ουρανό έχει διάμετρο τέσσερις φορές μεγαλύτερη από την φαινόμενη διάμετρο της Σελήνης, ενώ ο Σαρλ Μεσιέ περιέλαβε το σμήνος στον κατάλογό του το 1771 με τον κωδικό Μ-45. Ο πυρήνας του σμήνους περιορίζεται σε πραγματική διάμετρο πέντε ετών φωτός, αλλά η συνολική του έκταση είναι δεκαπλάσια. Στο σύνολο των άστρων του το 25% αποτελείται από «καφέ νάνους» καθένας με μάζα μικρότερη από το 8% της μάζας του Ήλιου, παρέχοντας έτσι το 2% της συνολικής αστρικής μάζας του σμήνους.

 

                                                        Oι Πλειάδες ήσαν ακόλουθοι της Αρτέμιδος

 

Περιλαμβάνονται επίσης και αρκετοί «λευκοί νάνοι», που είναι τα λείψανα άστρων σαν τον Ήλιο, και οι οποίοι εξελίχτηκαν πολύ γρήγορα επειδή ήσαν μέλη διπλών αστρικών συστημάτων. Εντοπίστηκαν όμως και 100 περίπου λαμπερά άστρα με θερμοκρασία που φτάνει τους 20.000 βαθμούς Κελσίου. Όλα τα άστρα του σμήνους κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση με μεγάλη ταχύτητα που φτάνει τα 40 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο.

 

Ορειχάλκινος δίσκος του 1.600 π.Χ. από την Γερμανία, η αρχαιότερη απεικόνιση του ουρανού με τις Πλειάδες άνω δεξιά, την Πανσέληνο αριστερά και το μισοφέγγαρο δεξιά.

 

Το καλοκαίρι του 2003 οι μελέτες που έγιναν με την βοήθεια του Διαστημικού Τηλεσκόπιου «Χαμπλ» καθόρισαν την απόσταση του σμήνους στα 440 έτη φωτός από τη Γη. Τέσσερα χρόνια νωρίτερα το «Χαμπλ» μας είχε βοηθήσει επίσης να διαπιστώσουμε ότι το αραιό νεφέλωμα που περιβάλλει τα άστρα των Πλειάδων δεν είναι αυτό από το οποίο γεννήθηκαν τα άστρα του σμήνους αλλά αποτελεί ένα ξεχωριστό νέφος αερίων το οποίο διασχίζει το σμήνος με σχετική ταχύτητα 40.000 χιλιομέτρων την ώρα.

Το νεφέλωμα αυτό είναι γνωστό ως «Νεφέλωμα της Μερόπης» (ΙC-349) και λάμπει από την ανάκλαση του φωτός που προέρχεται από το ομώνυμο άστρο των Πλειάδων το οποίο φαίνεται να περιβάλλει.

 

Το λογότυπο της εταιρίας «Κουμπάρου» που στα γιαπωνέζικα σημαίνει «Πλειάδες»

 

Η ηλικία του σμήνους υπολογίζεται ότι δεν υπερβαίνει τα 100 εκατομμύρια χρόνια, αν και σε 250 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα θα έχει διαλυθεί ως σμήνος λόγω των βαρυτικών δυνάμεων που υφίστανται στους σπειροειδείς βραχίονες του Γαλαξία μας και τα πυκνά μοριακά του νέφη. Το ίδιο άλλωστε έγινε και στην περίπτωση του Ήλιου μας, ο οποίος γεννήθηκε κι αυτός σ’ ένα παρόμοιο αστρικό σμήνος, το οποίο έχει ήδη διαλυθεί εδώ και αρκετά δισεκατομμύρια χρόνια.

 

Το υπέρυθρο πορτρέτο του αστρικού σμήνους των Πλειάδων (Μ-45) από το Διαστημικό Τηλεσκόπιο «Σπίτζερ»

 

Ένα πιο πρόσφατο πορτρέτο του σμήνους δημιουργήθηκε από το Διαστημικό Τηλεσκόπιο «Σπίτζερ» και κατέγραψε, στο υπέρυθρο τμήμα του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος, τα πιο κρύα άστρα ξαπλωμένα στην αγκαλιά του νεφελώματος μέσα στο οποίο πλέει το σμήνος.

Τα 9 κύρια άστρα του σμήνους είναι φασματικού τύπου Β με λαμπρότερη την Αλκυόνη που είναι 1.400 φορές πιο λαμπερή από τον Ήλιο. Αν και δεν είναι η θερμότερη από τις Πλειάδες, εντούτοις η θερμοκρασία της φτάνει τους 13.000 βαθμούς Κελσίου.

 

Το Νεφέλωμα ΙC-349 ΔΕΝ είναι αυτό από το οποίο γεννήθηκαν τα άστρα του σμήνους αλλά αποτελεί ένα ξεχωριστό νέφος αερίων το οποίο διασχίζει το σμήνος με σχετική ταχύτητα 40.000 χιλιομέτρων την ώρα

 

Όπως συμβαίνει με όλα τα άστρα του τύπου αυτού, η Αλκυόνη περιστρέφεται με ταχύτητα που φτάνει στον ισημερινό της τα 200 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, ταχύτητα 100 φορές μεγαλύτερη από την περιστροφή του Ήλιου. Στην ουσία όμως η Αλκυόνη είναι ένα διπλό αστρικό σύστημα γύρω από το οποίο περιφέρονται τρία άλλα μικρότερα άστρα. Η Πλειόνη, πάντως, περιστρέφεται ακόμη πιο γρήγορα με ταχύτητα 300 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο.

Λόγω της μεγάλης αυτής ταχύτητας το μεταβλητό αυτό άστρο έχει πάρει ένα ωοειδές σχήμα.

 

                                                           Ο πλανήτης Αφροδίτη δίπλα στις Πλειάδες

 

Από τα υπόλοιπα κύρια άστρα των Πλειάδων η Ηλέκτρα είναι ένας θερμός γίγαντας και το τρίτο λαμπρότερο άστρο του σμήνους, ενώ ο Άτλας είναι δεύτερος σε λαμπρότητα και αποτελείται από ένα τριπλό σύστημα με κυριότερο μέλος έναν γαλαζόλευκο γίγαντα. Στη συνέχεια η Μαία είναι γαλαζόλευκη και το τέταρτο λαμπρότερο άστρο των Πλειάδων. Εκπέμπει 660 φορές περισσότερη ενέργεια απ’ ότι ο Ήλιος, έχει 5,5 φορές μεγαλύτερη διάμετρο και τέσσερις φορές μεγαλύτερη μάζα.

 

                                                                      Το Νεφέλωμα της Μερόπης

 

Η Μερόπη έχει 630 φορές μεγαλύτερη λαμπρότητα από τον Ήλιο, 4,5 φορές μεγαλύτερη μάζα και θερμοκρασία 14.000 βαθμών Κελσίου. Η Ταϋγέτη αποτελεί κι αυτή ένα τριπλό σύστημα με κύριο μέλος του έναν γαλαζόλευκο υπογίγαντα παρόμοια με την Κελαινώ, ενώ το ένατο από τα άστρα της Πούλιας η Στερόπη ή Αστερόπη προσδιορίζει δύο άστρα το ένα δίπλα στο άλλο (τα υπ’ αριθμό 21 και 22 άστρα του Ταύρου).

 

Το μεγάλο γιαπωνέζικο τηλεσκόπιο «Σουμπαρού» (Πλειάδες) στην κορυφή του Όρους Μαούνα Κέα της Χαβάης

 

Τελειώνοντας επιτρέψτε μου να αναφερθώ και στο περίφημο ποίημα της Σαπφούς:

Δέδυκε μεν α σελάννα και
Πληιάδες· μέσαι δε
νύκτες, παρά δ’ έρχετ’ ώρα,
εγώ δε μόνα κατεύδω.

Η Σελήνη έδυσε και η
Πούλια· είναι μεσάνυχτα, η
ώρα περνά, κι εγώ κοιμάμαι
μόνη.

 

                                                        Η Σελήνη και οι πλανήτες κοντά στις Πλειάδες

 

Για το ποίημα αυτό ο Κορνήλιος Καστοριάδης, σ’ ένα ιδιαίτερα εμπεριστατωμένο του κείμενο (Ν. Εστία τ. 1.722), αναφέρει τα εξής: «Εδώ, η ίδια η Σαπφώ ομιλεί, η Σαπφώ που γεννήθηκε γύρω στα 612 στη Λέσβο.

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι το ποίημα γράφτηκε γύρω στα 580, ίσως και πριν…. Χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, βλέπουμε τον νυχτερινό ουρανό να περιγράφεται, τη Σελήνη και τις Πλειάδες να έχουν ήδη δύσει, κι αυτήν τη γυναίκα, ενδεχομένως ερωτευμένη με κάποιον που δεν είναι εκεί, ίσως και όχι, ωστόσο γεμάτη πόθους, η οποία, εν τω μέσω της νυκτός, δεν μπορεί να κοιμηθεί και λέγει τη θλίψη της που στο κρεβάτι της είναι μόνη…. Είναι το μέσον της νύχτας και η Σελήνη έχει ήδη δύσει.

 

                                                   Οι Πλειάδες με έναν κομήτη να τις προσπερνάει

 

Ένας σύγχρονος μας δεν βλέπει τί σημαίνει αυτό. Δεν φαντάζεται ότι, αφού η Σελήνη έδυσε πριν από τα μεσάνυχτα, βρισκόμαστε μεταξύ της νέας Σελήνης και του πρώτου τετάρτου, στην αρχή συνεπώς ενός σεληνιακού μηνός (μέτρον χρόνου για όλους τους αρχαίους λαούς).

Αλλά οι Πλειάδες έδυσαν. Αυτήν την ακρίβεια των αρχαίων ποιητών δεν την ξαναβρίσκουμε παρά μόνο σπάνια στους νεότερους, αφού με αφετηρία αυτήν την ένδειξη θα μπορούσαμε σχεδόν να προσδιορίσομε [σημ.: όπως κι έγινε με τη βοήθεια του Προβολέα ZEISS MARK IV του Ευγενιδείου Πλανηταρίου] την εποχή της σύνθεσης του ποιήματος. (Μετάφραση από τα Γαλλικά: Kωνσταντίνος Σπαντιδάκης)».

 

Δείτε επίσης