Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInShare on TumblrEmail this to someone

του Διονύση Π. Σιμόπουλου: επίτιμου διευθυντή του Ευγενιδείου Πλανηταρίου

Ο νυχτερινός ουρανός της Άνοιξης έχει επί κεφαλής τον Λέοντα με το λαμπρότερο άστρο του τον Βασιλίσκο, ενώ στον Βόρειο ουρανό βλέπουμε τις δύο αρκούδες, την Μεγάλη και την Μικρή Άρκτο. Η Μικρή Άρκτος μοιάζει με ένα μικρό παραλληλόγραμμο με την μακριά του ουρά να καταλήγει στον Πολικό Αστέρα. Όλα τα άστρα στη διάρκεια του χρόνου φαίνονται να στριφογυρίζουν γύρω από τον Πολικό, γιατί εκεί κοντά βρίσκεται ο Βόρειος Ουράνιος Πόλος, το σημείο δηλαδή του ουρανού πάνω στο οποίο χτυπάει ο άξονας της Γης όταν προεκταθεί προς τα πάνω.

Από την άλλη πλευρά βρίσκεται η Μεγάλη Άρκτος (Μεγάλη Άμαξα) με την καμπύλη ουρά της που μας οδηγεί στον Αρκτούρο, το λαμπρότερο άστρο στον αστερισμό του Βοώτη, ενώ αν συνεχίσουμε την καμπύλη αυτή προέκταση θα φτάσουμε στον Στάχυ, το λαμπρότερο άστρο στον αστερισμό της Παρθένου. Στα νότια βρίσκουμε και τον αστερισμό του Ζυγού κι έτσι ο Λέων, ο Βοώτης, η Παρθένος και ο Ζυγός είναι τα πραγματικά ουράνια σημάδια της Άνοιξης.

Τον αστερισμό της Μεγάλης Άμαξας στον βόρειο ουρανό τον είχε περιγράψει ο Όμηρος που γνώριζε και τις δύο του ονομασίες, της Μεγάλης Άμαξας και της Μεγάλης Άρκτου. Πολύ αργότερα, γύρω στα 350 π.Χ. ο Ερατοσθένης περιέλαβε και άλλα άστρα στον αστερισμό αυτό, αλλά διατήρησε την τεράστια ουρά της Άρκτου. Οι Ρωμαίοι ονόμαζαν τα 7 φωτεινά άστρα της Μεγάλης Άρκτου, τα 7 βόδια που αλωνίζουν, πιθανόν, γιατί τα άστρα αυτά κινούνται συνεχώς γύρω από τον πόλο του ουρανού, κατά την ημερήσια περιστροφή του ουράνιου θόλου.

 

 

Η Μεγάλη Άρκτος είναι και ο καλύτερος οδηγός μας στα άστρα του βορείου ημισφαιρίου. Τα δύο άστρα στην άκρη του σώματος της (άλφα και βήτα) μας οδηγούν στον Πολικό Αστέρα, το λαμπρότερο άστρο της Μικρής Άρκτου. Όλα τα άστρα στη διάρκεια του χρόνου φαίνονται να στριφογυρίζουν γύρω από τον Πολικό, γιατί εκεί κοντά βρίσκεται ο Βόρειος Ουράνιος Πόλος, το σημείο δηλαδή του ουρανού πάνω στο οποίο χτυπάει ο άξονας της Γης όταν προεκταθεί προς τα πάνω.

Στον Βοώτη, ο λαμπερός Αρκτούρος είναι το κατ’ εξοχήν άστρο αφού λάμπει σαν ένα πραγματικό διαμάντι στον νοτιοανατολικό ουρανό της περιόδου. Κι αν, παρ’ ελπίδα, χαθείτε εκεί πάνω δεν έχετε παρά να βρείτε την Μεγάλη Άρκτο (που αυτή την εποχή βρίσκεται ψηλά στο κέντρο σχεδόν του ουρανού) και να προεκτείνεται όπως είπαμε την καμπύλη ουρά της η οποία θα σας οδηγήσει χωρίς προβλήματα στον Αρκτούρο, το λαμπρότερο άστρο στον αστερισμό του Βοώτη.

Ο Βοώτης και το λαμπρότερο άστρο του μνημονεύονται άλλωστε εδώ και τουλάχιστον 3.000 χρόνια σε πολλά αρχαία κείμενα όπως είναι αυτά του Ομήρου και του Ησιόδου. Η ονομασία του σημαίνει τον οδηγό βοδιών (από τις λέξεις βους = βόδι και ωθώ = σπρώχνω), κι έτσι σήμερα θα μπορούσαμε να τον αποκαλέσουμε βοϊδολάτη ή και γελαδάρη ακόμη.

 

 

Σύμφωνα με έναν παλαιό μύθο ο Βοώτης ήταν γιος της θεάς της γεωργίας Δήμητρας και αδελφός του Πλούτου. Οι δύο αυτοί γιοι της Δήμητρας ήσαν θνητοί και μετά τον θάνατο του πατέρα τους ο Βοώτης, ως πρωτότοκος, κληρονόμησε όλη την περιουσία, αλλά ο άπληστος Πλούτος με την βοήθεια των φίλων του άρπαξε με την βία την περιουσία από τον αδελφό του.

Ο Βοώτης με δύο μόνο ταύρους στο μερίδιό του αναγκάστηκε να ξενιτευτεί και μετά από περιπέτειες έφτασε σε έναν αγρό τον οποίο αποφάσισε να καλλιεργήσει. Για να μπορέσει να τα καταφέρει μόνος του επινόησε το άροτρο και με τους δύο ταύρους που είχε κατόρθωσε να καλλιεργήσει τον αγρό σε πολύ λίγο χρόνο.

Όταν έμαθε τα γεγονότα η μητέρα τους η Δήμητρα προσφέρθηκε να βοηθήσει τον Βοώτη να ανακτήσει και πάλι την περιουσία του, αλλά αυτός αρνήθηκε και προτίμησε να ζήσει ειρηνικά μακριά από τον πλεονέκτη αδελφό του. Για την σπουδαία του εφεύρεση όμως η Δήμητρα τον αντάμειψε μετά θάνατον όταν αντί του Άδη τον οδήγησε στον ουρανό όπου παραμένει μέχρι σήμερα καλλιεργώντας συνεχώς με το άροτρό του (την Μεγάλη Άρκτο) τους αγρούς του ουρανού.

Διάφοροι αρχαίοι συγγραφείς έδωσαν στον Βοώτη την ονομασία «Αρκτοφύλαξ», φύλακα της Αρκούδας, γιατί βρίσκεται πολύ κοντά στην Μεγάλη Άρκτο και περιτριγυρίζει μαζί της το Πολικό άστρο. Ο Άρατος στα «Φαινόμενα» και ο Πτολεμαίος στη «Μεγάλη Σύνταξη», για παράδειγμα, δίνουν την ονομασία «Αρκτοφύλαξ» σε ολόκληρο τον αστερισμό του Βοώτη και το όνομα Αρκτούρος στο λαμπρότερο άστρο του. Πολύ αργότερα πάντως οι Άραβες έβλεπαν στον Βοώτη έναν λογχοφόρο πολεμιστή (Αλ Ραμί) κι όχι κάποιον γεωργό ή γελαδάρη.

Γι αυτό ίσως ο Γερμανός αστρονόμος του 17ου αιώνα Γιόχαν Εβέλιος, τον ζωγράφισε στους αστρικούς του χάρτες ως κυνηγό με ένα ζευγάρι κυνηγετικούς σκύλους δίπλα του. Μ’ αυτό τον τρόπο ένωσε τότε τον νέο αστερισμό των «Θηρευτικών Κυνών» με τον αστερισμό του Βοώτη σε ένα σύμπλεγμα που κυνηγάει την Άρκτο. Στον βορειότερο σκύλο έδωσε το όνομα Αστερίων και στον νοτιότερο το όνομα Χαρά.

 

 

Ο Αρκτούρος, το άστρο άλφα Βοώτη, είναι ένα διπλό άστρο που απέχει το ένα από το άλλο 2,9 φορές την απόσταση της Γης από τον Ήλιο. Βρίσκεται σε απόσταση 37 ετών φωτός από τη Γη κι έχει ένα κοκκινωπό χρωματισμό με επιφανειακή θερμοκρασία 4.300 βαθμών, πρόκειται δηλαδή για έναν κόκκινο γίγαντα με διάμετρο 28 φορές μεγαλύτερη από την διάμετρο του Ήλιου, μάζα 20 φορές μεγαλύτερη και λάμπει με την φωτεινότητα 110 άστρων σαν τον Ήλιο.

Είναι το τέταρτο σε λαμπρότητα άστρο του ουρανού μετά από τον Σείριο, τον Κάνωπο και τον άλφα Κενταύρου. Λόγω της σύνδεσής του όμως με τον λογχοφόρο Βοώτη ονομάζεται για ευνόητους λόγους και «Κονταράτος», κι έτσι ο καψερός Αρκτούρος από φύλακας της Άρκτου έγινε κυνηγός της! Ορισμένοι άλλοι πάλι θεωρούν ότι η ονομασία του προέρχεται από την γειτνίασή του με την ουρά της Άρκτου (Άρκτος και ουρά), αν και φαίνεται καλύτερη η εξήγηση που θέλει την λέξη «Άρκτος» να συνδέεται με την Ομηρική λέξη «ούρος», που σημαίνει φύλακας ή φρουρός, εξ ου και η ονομασία του ως «Αρκτοφύλαξ». Κι έτσι το λαμπερό αυτό άστρο είχε δύο ρόλους: αρκουδιάρης και βοϊδολάτης!

 

Δείτε επίσης